Σάββατο, 20 Δεκεμβρίου 2008

Η κάλυψη των κοινωνικών κινημάτων απο τα ΜΜΕ*

Δείτε την έρευνα για το παραπάνω σχεδιάγραμμα ΕΔΩ


Όπως θα περίμενε κανείς
τα γεγονότα που αναστάτωσαν την Ελλάδα μετά την δολοφονία του Αλέξη Γρηγορόπουλου αποτέλεσαν πρώτο θέμα στα κυρίαρχα ΜΜΕ και δη τα τηλεοπτικά.

Η κάλυψη των καναλιών ανέδειξε για ακόμη μια φορά την ανεπάρκεια τους στο να προσφέρουν μια πλήρη, αντικειμενική και ψύχραιμη ενημέρωση.
Αντίθετα, το παραλήρημα των δελτίων ειδήσεων ήταν ανάλογο σε ένταση με τη βία των πιο ακραίων αντιδράσεων που εκδηλώθηκαν στους δρόμους της Αθήνας. Υπακούοντας ως συνήθως στην λογική του ανταγωνισμού, τα τηλεοπτικά κανάλια επιδόθηκαν την προηγούμενη εβδομάδα σε μια φρενήρη επιδίωξη της τηλεθέασης με ότι αυτή συνεπάγεται.
Το αποτέλεσμα της αδυναμίας των κυρίαρχων ΜΜΕ να κατανοήσουν το εύρος και το βάθος του κοινωνικού κινήματος ήταν σε πολλές περιπτώσεις η συστηματική διαστρέβλωση της πραγματικότητας. Κάποια από τα χαρακτηριστικά αυτής της διαστρέβλωσης είναι:
- η δραματοποίηση των γεγονότων. Κάθε αναφορά των δημοσιογράφων στα τηλεοπτικά ΜΜΕ συνοδεύεται από σχόλια που αναδεικνύουν τον δήθεν δραματικό χαρακτήρα της πληροφορίας ακόμα και όταν αυτός δεν υπάρχει. Ο τόνος της φωνής, οι παραλληλισμοί και οι εκφράσεις τηλεπαρουσιαστών (πεδίο μάχης, Βηρυτός, πόλεμος, ανυπολόγιστες καταστροφές κτλ.) έχουν σαν αποτέλεσμα την αύξηση της ψυχολογικής έντασης του θεατή και απώτερο στόχο την επίτευξη υψηλής τηλεθέασης.
- η υπερπροβολή των πιο εντυπωσιακών εικόνων όπως αυτές των φωτιών και των συγκρούσεων με αντίστοιχη αποσιώπηση των εκδηλώσεων διαμαρτυρίας όταν αυτές δεν συνοδεύονταν από καταστροφές. Είναι γνωστό ότι για την τηλεόραση δεν υπάρχει είδηση χωρίς εικόνα και δη εντυπωσιακή. Ως αποτέλεσμα κάθε πρωτοβουλία ή εξέλιξη που δεν είναι “φωτογενής” και δεν υπακούει στα κριτήρια του θεάματος αποκλείεται από τα δελτία ειδήσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα που αφορά τα ελληνικά κανάλια είναι η χρήση πλάνων αρχείων με συγκρούσεις, χωρίς αναφορά στην ημερομηνία, τα οποία συνοδεύουν τηλεφωνικές συνδέσεις ή παρεμβάσεις.
- η χρησιμοποίηση λεκτικών στερεοτύπων και ξύλινου λόγου, κάτι που επιτρέπει τις απλουστεύσεις και τον μανιχαϊσμό. Για παράδειγμα η χρήση αρνητικών όρων όπως “κουκουλοφόροι” ή “γνωστοί-άγνωστοι”, σε αντιδιαστολή με θετικούς όρους όπως νέοι ή διαδηλωτές, διευκολύνει την αποσιώπηση ερωτημάτων όπως το γιατί το κοινωνικό κίνημα αναγκάζεται υπό συγκεκριμένες συνθήκες να χρησιμοποιήσει βίαιες μεθόδους διαμαρτυρίας. Η υπεραπλούστευση της κοινωνικής πραγματικότητας που προκύπτει συνοψίζει τα διακυβεύματα σε μια αντιπαλότητα μεταξύ των καλών (καταστηματάρχες, αστυνομικοί, νοικοκυραίοι, αγανακτισμένοι πολίτες) και των κακών (αναρχικοί, χούλιγκανς, βάνδαλοι) και επισφραγίζεται με την δημόσια καταδίκη των τελευταίων.
- η χρησιμοποίηση ρατσιστικών στερεοτύπων, για παράδειγμα σε ότι αφορά τις λεηλασίες μαγαζιών που ακολούθησαν κάποιες διαδηλώσεις.
- η ανισομερής κατανομή του δημόσιου λόγου μεταξύ των διαφόρων μερών, στην προκειμένη περίπτωση της κυβένησης, της αστυνομίας, των νοικοκοιραίων και των διαδηλωτών.
- η εστίαση σε δευτερεύοντα γεγονότα που ενδιαφέρουν περισσότερο τους ίδιους τους δημοσιογράφους παρά το ευρύ κοινό, όπως για παράδειγμα η εμπλοκή του Αλέξη Κούγια στην υπόθεση.
- η αναπαραγωγή της κρατικής προπαγάνδας τουλάχιστον κατά τις πρώτες ώρες και σε ότι αφορούσε τις συνθήκες της δολοφονίας.
Οι Έλληνες πολίτες έχουν διαίσθηση αυτής της μηντιακής πραγματικότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι σε όλες τις σχετικές έρευνες η τηλεόραση εμφανίζει τους χαμηλότερους δείκτες εμπιστοσύνης από όλα τα ΜΜΕ. Ως αποτέλεσμα πολλοί, κυρίως οι νεότεροι και αυτοί με το υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο, απομακρύνονται σταδιακά από την τηλεόραση αντικαθιστώντας την με το διαδίκτυο και τα νέα μέσα. Σε ακραίες περιπτώσεις η δυσπιστία αυτή γίνεται επιθετικότητα σε βάρος των δημοσιογράφων.
Το γεγονός αυτό καταλήγει σε ένα ενημερωτικό χάσμα μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, με ότι αυτό συνεπάγεται.
Βέβαια οι τάσεις αυτές δεν είναι αποκλειστικότητα της ελληνικής τηλεόρασης, έστω κι αν τα ειδικά χαρακτηριστικά της τελευταίας τις επιβάρυναν. Η κάλυψη βίαιων εξεγέρσεων και η προβληματική σχέση που αναπτύσσουν τα καθεστηκυία ΜΜΕ γενικότερα με το κοινωνικό κίνημα αποτελεί εδώ και αρκετές δεκαετίες αντικείμενο επιστημονικής ανάλυσης στον τομέα της κοινωνιολογίας, της πολιτικής οικονομίας των ΜΜΕ, της κοινωνικής ψυχολογία μεταξύ άλλων.

Οι αναλύσεις αυτές προκύπτουν ανά κύματα, παίρνοντας αφορμή από γεγονότα κοινωνικής διαμαρτυρίας που σε αρκετές περιπτώσεις παίρνουν τη μορφή βίαιων συγκρούσεων με την αστυνομία ή μεταξύ κοινωνικών ομάδων. Έτσι η παραγωγή σχετικών ερευνών ήταν ιδιαίτερα μεγάλη στις ΗΠΑ μετά την εξέγερση των μαύρων γκέτο που ακολούθησαν την δολοφονία του Martin Luther King το 1968 αλλά και τον ξυλοδαρμό του Rodney King το 1991.
Στην Μεγάλη Βρετανία ανάλογες έρευνες έγιναν μετά τις συγκρούσεις μεταξύ ακροδεξιών και νέων ασιατικής καταγωγής που συγκλόνισαν το Bradford το 2001. Τέλος, στη Γαλλία οι πρώτες ταραχές που τράβηξαν την προσοχή των ΜΜΕ ήταν αυτές του Vaulx-en-Velin το 1990 και βέβαια η εξέγερση των προαστίων του 2005. Σε κάθε περίπτωση η κάλυψη των γεγονότων από τα ΜΜΕ έγινε αντικείμενο επιστημονικής ανάλυσης.
Η διεθνής βιβλιογραφία επί του θέματος έχει λοιπόν περιγράψει τις τάσεις που χαρακτηρίζουν την κάλυψη παρόμοιων γεγονότων από τα ΜΜΕ και έχει αναδείξει τις προβληματικές εκφάνσεις της . Ακολουθεί ένα ενδεικτικό κομμάτι της. Όποια κείμενα διατίθενται αυτούσια στο διαδίκτυο συνοδεύονται κι από τον σχετικό σύνδεσμο.

Eric Macé et Angelina Peralva, Médias et violences urbaines. Débats politiques et construction journalistique, La Documentation française, Paris, 2002

Laurent Béru, “Une campagne de relations publiques dissimulée. Le Monde, le pouvoir politique et les Émeutes urbaines de novembre 2005”, Les Enjeux de l'information et de la Communication, août 2007

Laurent Mucchielli, “Violences urbaines, réactions collectives et représentations de classe chez les jeunes des quartiers relégués de la France des années 1990”, Actuel Marx, 1999, 26, pp. 85-108.
http://laurent.mucchielli.free.fr/violencesurbaines.htm

Fabio La Rocca, “Langage visuel et émeute”, Sociétés, no 94 2006/4, p.19-25

Ksenija Djordjevic, “Violence urbaine: lorsque la presse en parle”, in Henri Boyer (dir.), Stéréotypage, stéréotypes : Média(tisation)s, L'Harmattan, 2007

Anastassia Tsoukala, “Le traitement médiatique de la criminalité étrangère en Europe”, Déviance et Société, Volume 26 2002/1

Daniel J. Myers, “The Diffusion of Collective Violence: Infectiousness, Susceptibility, and Mass Media Networks”, American Journal of Sociology, Volume 106 Number 1 (July 2000): 173–208.

Anne Marie Daniel, “US Media Coverage of the Intifada and American Public Opinion”, in Yahya R. Kamalipour (dir.), The U.S. Media and the Middle East: Image and Perception, Greenwood Publishing Group, 1997

Jackie Smith, John McCarthy, Clark McPhail, Boguslaw Augustyn, “From protest to agenda building: Description bias in media coverage of protest events in Washington, D.C.”, Social Forces, Volume: 79 Number: 4

Ruud Koopmans, “Movements and media: Selection processes and evolutionary dynamics in the public sphere”, Theory and Society, Volume 33, Numbers 3-4 / juin 2004

Diane Frost, “Islamophobia: examining causal links between the media and “race hate” from “below”, International Journal of Sociology and Social Policy, Volume: 28, 11/12, 2008.

Mary S. Mander (dir.), Framing Friction: Media and Social Conflict, University of Illinois Press, Chicago, 1998.

Coverage of Gujarat Riots: Media Debates Its Role, Report of the Workshop on Media Coverage of Communal Conflict Held at Manesar (Haryana), Press Institute of India, April 13-14, 2002.

Benjamin D. Singer, “Mass Media and Communication Processes in the Detroit Riot of 1967”, in Alan Wells (dir.), Mass Media and Society, National Press Books, 1972

Darnell M. Hunt, Screening the Los Angeles "riots": Race, Seeing, and Resistance, Cambridge University Press, Cambridge, 1997

Howard Tumber, Television and the Riots: A Report for the Broadcasting Research Unit of the British Film Institute, BFI, London, 1982

Andrew Hart, The Bristol Riots of 1831 and the Mass Media, University of Oxford, Oxford, 1975

Patrick Champagne, « La vision médiatique », in Bourdieu Pierre (dir.), La misère du monde, Paris, Le Seuil, 1993, pp. 72-74.

*Απο τη βιομηχανία του εφήμερου που μόλις ανακάλυψα... Τα θερμά μου συγχαρητήρια!

8 σχόλια:

ritsmas είπε...

Καλά έκανες και έθιξες αυτό το θέμα. Με απασχολούσε,με απασχολεί και θα συνεχίσει να με απασχολεί... Τα ΜΜΕ έχουν υποκαταστήσει πολλά πραγματα στη ζωή μας και κυρίως τη σκέψη μας.Εχουμε παραδοθει σ αυτά γιατί ειναι σαν τα ρομποτ με νοημοσύνη...σου φτια΄χνουν μεχρι και καφέ, οποτε γιατί να ζοριστείς;
Εντάξει, αστειεύομαι, όμως ειδικά εδώ στην ελλάδα η τηλεόραση είναι σαν καθοδηγητής συμπεριφορών που καταλήγει να διαμορφώνει συμπεριφορές. Μεγιστοποιεί ή ελαχιστοποιεί γεγονότα, ανάλογα με τα συμφέροντα της ( εννοω όχι μονο πολιτικα, αλλά και από πλευράς θεαματικότητας).Αχ αυτές οι ατιμες οι διαφημίσεις τί μας κάνουν...
Οσο δε για τους πρωταγωνιστές, όταν γνωρίζουν ότι έχουν με το μέρος τους τα ΜΜΕ - δεν τάχουν επί της ουσίας βεβαιως - τόσο προκαλούν παντού στον κόσμο, ακριβώς επειδή γνωρίζουν την επικυριαρχική δυναμη του μέσου

Το παλιό δικό μας παν μέτρον αριστον κατετροπώθη πέρα από τις Θερμοπύλες

Ευχές Ελενάκι .

tractatus είπε...

Ελικρινά σ' ευχαριστώ Ρίτσα που σχολιάζει πρώτη αυτό το post. Εσύ πάντως κρατάς Θερμοπύλες ποικιλοτρόπως και αυτό το έχω διαπιστώσει πολλές φορές κι ακόμα μια τώρα με το σχόλιό σου.
Αυτές τις μέρες των διαδηλώσεων έτυχε να είμαι Αθήνα(δε μιλήσαμε γιατί έτρεχα...αλλά θα γίνει εντός των προσεχών ημερών αυτό...κι ελπίζω να βρούμε αμφότερες το χρόνο για τον περίφημο καφέ) και παρακολούθησα απο κοντά τόσα πράγματα και τέτοιες συμπεριφορές που πράγματι για άλλη μια φορά κατάλαβα οτι το 'κατ' αποκοπήν ψέμμα' είναι μια πάγια τακτική και αποδίδει...ειδικά όταν η οθόνη της TV είναι τόσο περιορισμένη σε μέγεθος κι επομένως πρέπει να επιλέγει σε τι θα πλατιάσει...
Απο την άλλη μεριά η απόσταση κέντρου-περιφέρειας είναι ένα Μεγάλο Ζήτημα. Πίστεψέ με! Πόσο διαφορετικά διαμορφώνονται οι 'αλήθειες', οι κατασκευές και οι άνθρωποι μέσα απο αυτές....Οταν επέστρεψα, παρά τις καταλήψεις στο Πανεπιστήμιο, τα πράγματα εδώ ήσαν και φαινόντουσαν διαφορετικά. Η τηλεόραση και πάλι είχε τον πρώτο λόγο αλλά και πάλι τόσο περιορισμένα και τόσο περιοριστικά απο φύση και θέση που συνειδητοποίησα για μια ακόμα φορά το χάσμα της περιφέρειας με το κέντρο. Τελικά ίσως οι Πόλεις-Κράτη είναι ακόμα μια λύση φτάνει να στηθούν σ' ενα αξιόπιστο σύστημα ΤΑ τέτοιο που να δυναμώσουν τη περιφέρεια αντί να τη περιθωριοποιήσουν...Κρατήσαμε βέβαια ένα κομμάτι φύσης που είναι αληθινό αλλά, δυστυχώς, κι αυτό αξιοποιήσιμο μέσα απο εκείνες τις διαφημίσεις που λές...το μύθο που ζούμε στην Ελλάδα...:)
Καλή Κυριακή Ρίτς...!

ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΟΥΜΜΟΥΝΙ είπε...

Υπάρχει τρόπος, να ξεπεραστούν οι εργολάβοι, φαντασία και πείσμα να υπάρχει..

tractatus είπε...

Μου άρεσε ο στίχος...:)))) και η ρίμα, επίσης,
Οσο για το περιεχόμενο "για να γυρίσει ο ήλιος θέλει δουλειά πολύ"...
:)

Greek Rider είπε...

@tractatus, νομίζω ότι το θέμα με τα ΜΜΕ είναι γενικά υποτιμημένο. Αυτά είναι η πραγματική εξουσία σε συνεργασία με άλλα κέντρα κυρίως επιχειρηματικά που τους χρηματοδοτούν.

Φαντάσου πώς επιχειρηματίες θα μπορούσαν π.χ. να βάζουν περισσότερες διαφημίσεις σε ένα κανάλι για να βγάζει το κανάλι αυτό περισσότερες φορές τον υποψήφιό τους στο γυαλί. Τον δικό τους υποψήφιο που θα δώσει "την δουλειά" σε αυτούς όταν βγει.

Τι κοινωνία είμαστε που δεν συζητάμε γι' αυτά τα φαινόμενα. Η σημερινή στάση είναι ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα και τα αφήνουμε όλα ως έχουν...

tractatus είπε...

Ακριβώς. "Τι κοινωνία είμαστε που δεν συζητάμε αυτά τα φαινόμενα"...και βέβαια μάς έχουν μάθει να συζητάμε επιφανειακά σε όλα τα ζητήματα. Ακπομα και οι απαντήσεις έχουν τυποποιηθεί μέσα απο τη τηλεόραση. Βλέπω Κοινοβούλιο και σκέφτομαι...ποιός βγαίνει τώρα; Οπως στο θέατρο. Πάντως το 2009 θα είναι κρίσιμο για το πολιτικό σύστημα. Ελπίζω η ολιγαρχία των ΜΜΕ να μη βρει ευκαιρία για τη συνέχιση της επιφανειακής πολιτικής αλλά να δημιουργηθούν κινήματα που θα ανατρέψουν το πολιτικό σκηνικό.

ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΟΥΜΜΟΥΝΙ είπε...

Και μια και μιλάμε φια υτό το θέμα μια προσωπική μαρτυρία:
Θα διαδηλώναμε καμιά 200 άνθρωποι για ένα πολύ σοβαρό ζήτημα, που αφορά όλους αλλά έχει σχέση με τη δουλειά μας κατακαλόκαιρο με καύσωνα, σε μέρα που δεν υπήρχαν πολιτικές ή άλλες εξελίξεις. Κατεύθυνση υπουργείο υπουργού κανακεμένου από τα ΜΜΕ..
Από φίλο βρήκα το κινητό παρουσιαστή πρωϊνάδικου 7-10 με στόχο να καλύψει το θέμα. Ο συνεργάτης του απάντησε "και τι θα κάνετε". "θα κάνουμε πορεία στο υπουργείο", "ε, καλά και περιμένετε να βγείτε;" Ούτε το πρόβλημα, ούτε τα αιτήματα να ακούσει..

tractatus είπε...

Ναι μα είναι όλα τακτοποιημένα. Νομίζεις οτι είναι τυχαίο οτι βγαίουν τα ίδια πρόσωπα συνέχεια; Τόσοι άλλοι βουλευτές που δεν τους γνωρίζουμε γιατί δεν είναι σε καμία συζήτηση; Απλά γιατί αυτοί αποφασίζουν ποιούς και γιατί....
Ελπίζω μετά τις γιορτές τα πράγματα να λεχθούν ακόμα περισσότερο με τ' όνομα τους...Η μέθοδος της λήθης και της διαφήμισης έχει κάνει χοντρή δουλειά στα μυαλά....